De onde vimos? Unha pincelada da nosa historia.

As características xeográficas que se atopan actualmente na Vila de Caldas, o punto de inicio dun val fluvial cruzado perpendicularmente cunha liña de vales norte-sur (falla Carballo-Tui) que facilitaba as rutas de comunicación nesa mesma dirección, rodeadas por promontorios, ao que hai que unir a singularidade da existencia de mananciais naturais de auga termal, non hai dúbida de que tiveron unha influencia decisiva no feito de que se acredite a existencia asentamentos de poboación desde tempos moi antigos.

A antigüidade

Así, os primeiros restos arqueolóxicos que apareceron ata agora, datan da Idade do Bronce (1.800 a. c.), destacando o coñecido como o Tesouro de Caldas, formado por 41 pezas de ouro cun peso de 28 kg e que os estudiosos non dubidan en describilo como o maior tesouro dourado coñecido ata agora en toda Europa occidental, que probablemente formaría parte dunha peza pertencente ao enterro dun personaxe relevante. Tamén nos arredores da actual igrexa parroquial de Santo Tomás, atopáronse pezas (53 láminas de ouro enroladas nun cilindro), polo que se pode supoñer que nos arredores do actual núcleo de Caldas pode haber vestixios do que noutros tempos foi un espazo cultural ou sacro, de aí a proliferación de tumbas funerarias nas que se enterraban personaxes distinguidos na Idade de Bronce. O que está claro é que neses tempos xa existía unha sociedade xerárquica e evolucionada cunha técnica refinada para traballar os metais (os primeiros Caldenses?).

Algúns estudiosos identifican as terras de Caldas de Reis co lugar habitado polos ” Cilenos”, unha cidade de asentamento celta, e co núcleo ou capital deste territorio en ” Aquae Celenae”, ou o que é o mesmo: a xente das augas cilenas. Este pobo tamén habitaría unha serie de asentamentos estratéxicos nos outeiros inmediatos a Aquae Celenae. Este é o caso de Outeiro, o Castro do Porreiro, Castro de Follente, Castro de Segade ou Castro de Eirín, que facilitou o seu defensa, así como a función de vixilancia a longa distancia, asentamentos de castros que nalgúns casos son a orixe dalgúns núcleos rurais actuais.

Do mesmo xeito que os outeiros, as fontes e os mananciais eran un lugar de culto para os cilenos, un espazo propicio para a manifestación da divindade, un testemuño diso é a devoción votiva dedicada ao deus Edovio atopada xunto ao manancial de auga termal.

A romanización e cristianización

A romanización destas terras realizouse a través da ruta XIX que viña de Braga, aproveitando a facilidade das terras dos vales S- N (falla Carballo- Tuy), sendo un factor de gran importancia a existencia de augas termais, tan importantes na cultura romana, que seguramente provocaron o establecemento dunha ” mansio” (había abundantes restos – tégulas, ronseis, ladrillos e materiais de construción de orixe romana), converténdose, sen dúbida, na sede dun campamento militar de forma permanente, base de descanso e aprovisionamento das lexións que controlaban á poboación indíxena da zona, o que lle permitiría ascender á categoría de ” municipium” o que implicaba que as elites gobernantes locais obtivesen os dereitos da cidadanía latina.

Os romanos introduciron as súas crenzas e costumes, permitindo as propias crenzas indíxenas, aínda que o cristianismo introduciuse rapidamente, construíndo os primeiros templos xunto aos lugares de culto pagáns, era unha forma de cristianizalos, por exemplo, a desaparecida Igrexa de San Sebastián que logo chegaría a chamarse Santo Tomás, erixida xunto á Burga. No século v d. c. as crónicas dannos conta da forte presenza do priscilianismo no municipio Cileno, chegando mesmo á sede obispal, na que se celebrou un Concilio no 447 por orde do Papa San León, categoría relixiosa que perdería tempo máis tarde en beneficio de Iria.

O medievo

Despois dun período de certo declive, a principios do século XI, en tempo do rei Alfonso V, Celenes converteuse en ” Kalidas”., Un século máis tarde, segundo a Historia de Compostela, este municipio convértese en Termarum, consegue no século XIII o seu nome definitivo Caldas a ” Rex”, grazas ao nacemento na vila do rei Alfonso VII ( Reimundez), fillo de réinaa Dona Pega rabilonga e Reimundo de Borgoña, coroado en Compostela en 1110. A familia real posuía en Caldas unha serie de bens, entre eles, a Torre de Dona Pega rabilonga, situada no Campo da Torre, á beira da ponte e o río Bermaña, probablemente estaba completamente rodeada por un muro perimetral, que chegaba ata as Silgadas, a principios do século XIII, esta torre pertenceu á mitra compostelá, nela tiña fixada a súa sede o palacio arzobispal, estaba habitado por un gobernador designado polos prelados de Compostela, tamén había unha capela para o uso dos arcebispos.

A idade moderna

No ano 1581, os veciños de Caldas adquiren os dereitos da cidade que o Rey Felipe II puxera en venda, converténdose así en Vila de Reguengo baixo xurisdición real, excepto esta fortaleza e torre, que estaba baixo a xurisdición arzobispal. En 1674 A torre converteuse nun centro residencial da xurisdición de lavilla, as persoas que ocupaban o cargo de xuíz foron nomeadas “xuíces da Torre de Caldas”, xa que este edificio é a sede da administración de xustiza. Cando se converteu en Vila de Reguengo, os seus habitantes convertéronse nos vasallos do rei, ao tiempoque adquirían o dereito de protección real, as familias nobres asentábanse progresivamente na cidade, principalmente na ruta do Camiño de Santiago e ata a ponte sobre o río Bermaña, nas proximidades da Torre, formando a rúa real (antes Rúa Vella) legado arquitectónico residencial de primeira orde, con inmobles blasonados que chegaron ata os nosos días, converténdose así Caldas, segundo as crónicas da época, “nun pobo moi fermoso, con abundantes hortas, augas e alamedas”.

A idade contemporánea

A finais do século SXVIII, poténciase o aproveitamento termal, ata entón o que existía era a fonte de auga termal a ceo descuberto, onde ademais de ser utilizado para a hixiene persoal lavábanse recipientes e todo tipo de utensilios, o que dió lugar a cuestionar a hixiene existente non manancial. Así xurdiu a iniciativa da construción xunto a el, por parte de D. Joaquín Dávila, da casa de baños do mesmo nome, cubrindo o recinto do manancial e deixando unicamente un chafariz de auga para uso público. Co século XIX florecería o período termal, coa construción en 1812 dun novo balneario alén do río, por parte de D. Pedro de Acuña. A finais dese mesmo século, en 1883, o Concello fixo unha forte contribución ao desenvolvemento termal, comprando ao Conde Canillas as terras e o Pazo de Bendaña para dedicalo a espazo para servizos públicos e a construción dun gran parque-xardín que complementase a oferta medicinal dos balnearios, actividade que estivo en crise durante todo o século XX. En 1820 formouse o partido xudicial de Caldas de Reis, construíndo o edificio que albergaría o Xulgado, o cárcere, a capela fronte ao Balneario Acuña e, pouco despois, no ano 1836 constituiríase o Concello de Caldas ao que se uniría o concello de Saiar no ano 1894 ( Saiar e Godos).

Nese mesmo século XIX, a torre de Dona Pega rabilonga foi abandonada con motivo da desamortización. Así, desde 1845, os días de feira e mercado celebráronse neste lugar.

Chegado o ano 1879, a torre xa estaba decadente e dado que a antiga igrexa de Sto Tomás, construída na actual Plazuela, ademais de pequena ameazada ruína, pediuse ao arcebispo de Compostela, Miguel Payá e Rico, a demolición da Torre para aproveitar as pedras na construción de nova igrexa. E así foi que, desafortunadamente, o 10 de xullo de 1891 a Torre de Dona Pega rabilonga foi desmantelada, privando aos veciños de Caldas deste excepcional ben patrimonial legado do seu pasado.

A fins do século XIX e principios do XX, Caldas tivo algunha iniciativa illada en materia industrial (hidroeléctrica, curtidos, etc.), froito máis ben de persoas emprendedoras, pero que non tiveron moito arraigamento no tempo. A economía era basicamente de subsistencia e, ata os anos 70, predominantemente agraria. Algunhas industrias importantes comezaron a establecerse en Vila, e desde os anos 80 houbo unha importante transformación económica e demográfica cun importante desenvolvemento, que curiosamente continúa virando na súa estratéxica localización xeográfica no centro de importantes redes de comunicacións, manteniendose o atractivo turístico-paisaxístico e termal.

Ao longo da historia, Caldas mantivo os seus principais atractivos, a saber, un enclave xeográfico privilexiado (val fluvial, augas termais, clima agradable) que dió lugar a unha encrucillada de camiños, que facilitou o seu desenvolvemento, mantendo ata agora o seu carácter de pequena vila cunha paisaxe excepcional, que vive do sector de servizos, da construción e dalgunhas industrias importantes.